Một hợp đồng kinh doanh có thể được ký rất nhanh, nhưng khi phát sinh tranh chấp thì doanh nghiệp mới thấy chỉ một điều khoản mơ hồ cũng đủ kéo theo hàng loạt hệ quả: chậm thanh toán, đứt dòng tiền, mất khách hàng, gián đoạn sản xuất hoặc phải theo đuổi vụ việc trong thời gian dài. Thực tế, phần lớn tranh chấp không bắt đầu từ một lỗi quá lớn, mà từ những chi tiết bị xem nhẹ ngay ở giai đoạn đàm phán và thực hiện hợp đồng. Nắm rõ các tranh chấp hợp đồng kinh doanh phổ biến sẽ giúp doanh nghiệp nhìn sớm rủi ro, xử lý đúng hướng và hạn chế tổn thất trước khi mâu thuẫn vượt khỏi tầm kiểm soát.
Bản chất pháp lý của tranh chấp hợp đồng kinh doanh
Tranh chấp hợp đồng kinh doanh thường là mâu thuẫn phát sinh trong quá trình giao kết, thực hiện, sửa đổi hoặc chấm dứt hợp đồng giữa các bên có hoạt động thương mại. Luật Thương mại 2005 xác định vi phạm hợp đồng là việc một bên không thực hiện, thực hiện không đầy đủ hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ theo thỏa thuận hoặc theo luật; đồng thời cũng phân biệt “vi phạm cơ bản” là mức vi phạm làm bên kia không đạt được mục đích của việc giao kết hợp đồng.
Điều doanh nghiệp hay nhầm là cứ có bất đồng thì gọi chung là “tranh chấp hợp đồng”. Trên thực tế, mỗi tranh chấp có thể nằm ở một bản chất khác nhau: tranh chấp về nghĩa vụ thanh toán, chất lượng hàng hóa, tiến độ giao hàng, phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại, bảo hành, chấm dứt hợp đồng, hay thẩm quyền giải quyết. Xác định đúng bản chất tranh chấp là bước đầu để chọn đúng cách xử lý và chuẩn bị đúng chứng cứ.
Những quy định pháp luật doanh nghiệp cần biết
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định tranh chấp phát sinh trong hoạt động kinh doanh, thương mại giữa cá nhân, tổ chức có đăng ký kinh doanh và đều vì mục đích lợi nhuận thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án theo nhóm tranh chấp kinh doanh, thương mại. Đây là căn cứ rất quan trọng khi doanh nghiệp cần lựa chọn con đường khởi kiện tại Tòa án.
Về thời hiệu, Luật Thương mại 2005 quy định thời hiệu khởi kiện áp dụng đối với tranh chấp thương mại là 2 năm kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, trừ một số trường hợp đặc thù. Không ít doanh nghiệp để tranh chấp kéo dài quá lâu vì nghĩ rằng còn thương lượng được, đến khi muốn khởi kiện thì mới phát hiện vấn đề thời hiệu.
Ngoài Tòa án, pháp luật hiện hành còn ghi nhận các phương thức giải quyết tranh chấp thương mại như thương lượng, hòa giải thương mại và trọng tài thương mại. Nghị định 22/2017/NĐ-CP xác định hòa giải thương mại là phương thức do các bên thỏa thuận và có hòa giải viên thương mại làm trung gian hỗ trợ giải quyết tranh chấp. Điều này cho thấy doanh nghiệp không nhất thiết phải đẩy vụ việc lên ngay cấp tố tụng nếu hợp đồng hoặc tình huống thực tế phù hợp với giải pháp mềm hơn.
Các tranh chấp hợp đồng kinh doanh phổ biến trong thực tế
Tranh chấp về chậm thanh toán hoặc không thanh toán
Đây là nhóm tranh chấp xảy ra nhiều nhất. Một bên đã giao hàng, cung cấp dịch vụ hoặc hoàn thành phần lớn nghĩa vụ nhưng bên còn lại chậm thanh toán, thanh toán nhỏ giọt hoặc cố tình kéo dài bằng cách viện dẫn những lý do không rõ ràng. Với doanh nghiệp, đây không chỉ là tranh chấp pháp lý mà còn là vấn đề dòng tiền.
Ví dụ, một công ty cung cấp vật tư đã giao đủ lô hàng theo biên bản bàn giao, nhưng bên mua liên tục lùi lịch thanh toán với lý do “chờ đối soát nội bộ”. Nếu hợp đồng thiếu điều khoản rõ về thời điểm thanh toán, lãi chậm trả, chế tài vi phạm hoặc cơ chế xác nhận công nợ, doanh nghiệp bán hàng sẽ rất dễ rơi vào thế bị động.
Tranh chấp về chất lượng hàng hóa hoặc chất lượng dịch vụ
Một bên cho rằng hàng hóa không đạt tiêu chuẩn, sai quy cách, không đúng mẫu; bên còn lại cho rằng hàng đã giao đúng theo thỏa thuận hoặc lỗi phát sinh do quá trình bảo quản, sử dụng. Đây là dạng tranh chấp phổ biến trong hợp đồng mua bán, gia công, xây dựng, phần mềm, dịch vụ kỹ thuật.
Điểm khó của nhóm tranh chấp này là chứng cứ. Nếu hợp đồng không mô tả rõ tiêu chuẩn kỹ thuật, tiêu chí nghiệm thu, quy trình kiểm tra chất lượng và cách xử lý hàng lỗi, doanh nghiệp rất dễ bị cuốn vào tranh luận kéo dài mà không bên nào có cơ sở đủ mạnh.
Tranh chấp về tiến độ giao hàng, tiến độ thực hiện công việc
Không ít hợp đồng được ký rất nhanh khi hai bên cần chốt đơn, nhưng điều khoản về tiến độ lại quá sơ lược. Đến khi hàng giao muộn, công trình chậm tiến độ hoặc dịch vụ triển khai không đúng mốc thời gian, tranh chấp bắt đầu phát sinh.
Với doanh nghiệp, đây là nhóm tranh chấp có thể gây thiệt hại dây chuyền. Một đơn vị chậm giao nguyên liệu có thể khiến nhà máy chậm sản xuất. Một nhà thầu phụ chậm thi công có thể làm cả chuỗi hợp đồng phía sau bị ảnh hưởng. Nếu hợp đồng không quy định rõ mốc thời gian, điều kiện gia hạn, sự kiện bất khả kháng và mức phạt chậm tiến độ, việc xử lý thường rất phức tạp.
Tranh chấp về phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại
Rất nhiều doanh nghiệp có thói quen đưa điều khoản phạt vi phạm vào hợp đồng, nhưng khi xảy ra tranh chấp lại không chứng minh được vi phạm cụ thể hoặc thiệt hại thực tế. Có trường hợp ghi điều khoản rất chung, đến lúc áp dụng thì không đủ rõ để yêu cầu bên kia thực hiện.
Luật Thương mại 2005 điều chỉnh các chế tài trong thương mại, nên doanh nghiệp cần hiểu rằng phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại là hai vấn đề liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau. Việc đòi được hay không thường phụ thuộc nhiều vào cách soạn điều khoản và chứng cứ lưu giữ trong quá trình thực hiện hợp đồng.
Tranh chấp về chấm dứt hợp đồng trước hạn
Một bên muốn dừng hợp tác vì đối tác vi phạm, năng lực yếu, chậm tiến độ hoặc thay đổi chiến lược kinh doanh. Nhưng nếu quyền chấm dứt hợp đồng không được quy định rõ, việc dừng hợp tác có thể bị xem là vi phạm ngược lại. Đây là tình huống rất dễ gặp trong hợp đồng phân phối, đại lý, dịch vụ dài hạn, thuê ngoài và hợp tác đầu tư.
Tranh chấp về thẩm quyền giải quyết tranh chấp
Đây là lỗi nhiều doanh nghiệp chỉ nhận ra khi vụ việc đã phát sinh. Hợp đồng có thể ghi vừa Tòa án vừa trọng tài, hoặc ghi điều khoản giải quyết tranh chấp quá mơ hồ khiến khi khởi kiện thì nảy sinh tranh cãi về nơi giải quyết. Trong thực tế, chỉ cần sai một chi tiết ở điều khoản này, thời gian xử lý có thể kéo dài đáng kể.
Hướng xử lý đúng khi phát sinh tranh chấp
Khi tranh chấp bắt đầu xuất hiện, doanh nghiệp không nên phản ứng theo cảm tính hoặc chỉ tập trung vào việc “bên kia sai rõ ràng”. Bước cần làm trước tiên là rà lại toàn bộ hợp đồng, phụ lục, email trao đổi, biên bản họp, biên bản giao nhận, chứng từ thanh toán và các tài liệu liên quan đến quá trình thực hiện nghĩa vụ.
Sau đó, cần xác định rõ tranh chấp thuộc nhóm nào: nghĩa vụ thanh toán, chất lượng, tiến độ, chấm dứt hợp đồng hay bồi thường thiệt hại. Khi đã xác định đúng bản chất, doanh nghiệp mới có thể đánh giá nên thương lượng, hòa giải, dùng trọng tài hay khởi kiện tại Tòa án. Pháp luật hiện hành cho phép nhiều phương thức giải quyết tranh chấp thương mại, nên không phải vụ nào cũng cần đưa ngay ra xét xử.
Một điểm rất quan trọng là phải để ý thời hiệu. Nếu doanh nghiệp kéo dài quá lâu mà không có chiến lược xử lý rõ ràng, nguy cơ mất lợi thế pháp lý là có thật. Với tranh chấp thương mại, thời hiệu khởi kiện thông thường là 2 năm kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm.
Những rủi ro nếu tự xử lý sai
Rủi ro đầu tiên là phản ứng chậm hoặc không lưu giữ chứng cứ. Nhiều doanh nghiệp khi hợp tác chỉ trao đổi qua tin nhắn, điện thoại, file rời; đến khi tranh chấp mới phát hiện hồ sơ quá rời rạc, rất khó dựng lại diễn biến vụ việc.
Rủi ro thứ hai là gửi công văn, thông báo hoặc xác nhận quan điểm thiếu chặt chẽ, vô tình làm suy yếu vị thế pháp lý của chính mình. Trong tranh chấp hợp đồng, một email viết vội hoặc một biên bản làm không kỹ đôi khi ảnh hưởng đáng kể đến kết quả sau này.
Rủi ro thứ ba là chọn sai phương thức giải quyết. Có vụ việc đáng ra có thể thương lượng và chốt nhanh bằng hồ sơ pháp lý chặt chẽ, nhưng doanh nghiệp lại xử lý quá cứng khiến đối tác phản ứng ngược. Ngược lại, có tranh chấp cần khởi động sớm thủ tục pháp lý thì doanh nghiệp lại chần chừ quá lâu.
Lúc này, oanh nghiệp nên cân nhắc làm việc với văn phòng luật sư uy tín tại Hà Nội, công ty luật sư uy tín tại Hà Nội hoặc một luật sư tư vấn luật dân sự và thương mại khi tranh chấp có giá trị lớn, liên quan đến nhiều chứng từ, có nguy cơ ảnh hưởng dòng tiền, uy tín, tiến độ dự án hoặc khi hợp đồng có yếu tố phức tạp về phạt vi phạm, bồi thường, chấm dứt, trọng tài và thẩm quyền giải quyết.
Văn phòng luật Dragon là đơn vị chuyên nghiệp có thể hỗ trợ rà soát hợp đồng, đánh giá vi phạm, phân tích chứng cứ, xác định quyền yêu cầu, tư vấn phương án thương lượng, hòa giải, trọng tài hoặc khởi kiện tại Tòa án.
Bên cạnh đó, luật sư có thể hỗ trợ soạn thảo công văn, thư yêu cầu, hồ sơ khởi kiện, tham gia đàm phán, đại diện làm việc với đối tác hoặc cơ quan có thẩm quyền, đồng hành xuyên suốt để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp. Giá trị lớn nhất là giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian, tránh xử lý lan man, hạn chế rủi ro và giữ bí mật thông tin kinh doanh trong toàn bộ quá trình làm việc.
Liên hệ Văn phòng luật Dragon qua điện thoại, Zalo hoặc đặt lịch tư vấn tại vanphongluatsu.com.vn để được xử lý đúng ngay từ đầu giúp doanh nghiệp giảm đáng kể chi phí, thời gian và áp lực trong suốt quá trình giải quyết tranh chấp.
