Xử Phạt Vi Phạm Hành Chính: Nguyên Tắc Và Thẩm Quyền 2026

Nhiều người nhận quyết định xử phạt vi phạm hành chính nhưng không rõ căn cứ pháp lý, mức phạt có đúng khung không, ai mới là người có thẩm quyền ký quyết định. Đặc biệt sau khi bỏ cấp huyện, mô hình chính quyền 2 cấp từ 01/7/2025 làm nhiều người hoang mang về thẩm quyền xử phạt. Bài viết dưới đây giải thích đầy đủ khái niệm, nguyên tắc, thời hiệu, thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính theo quy định mới nhất.

1. Xử phạt vi phạm hành chính là gì?

Theo Điều 2 Luật Xử lý vi phạm hành chính, vi phạm hành chính là hành vi có lỗi do cá nhân hoặc tổ chức thực hiện. Hành vi này vi phạm quy định pháp luật về quản lý nhà nước. Đây không phải là tội phạm, nhưng theo quy định phải bị xử phạt vi phạm hành chính.

Xử phạt vi phạm hành chính là việc người có thẩm quyền áp dụng hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả với cá nhân, tổ chức vi phạm. Mục đích là buộc chấm dứt hành vi vi phạm, khắc phục hậu quả và phòng ngừa vi phạm mới.

Vi phạm hành chính khác tội phạm ở mức độ nguy hiểm cho xã hội. Hành vi vi phạm hành chính chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo Bộ luật Hình sự.

2. Các hình thức xử phạt vi phạm hành chính

Điều 21 Luật Xử lý vi phạm hành chính quy định 6 hình thức xử phạt sau:

• Cảnh cáo.
• Phạt tiền.
• Tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề có thời hạn.
• Đình chỉ hoạt động có thời hạn.
• Tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm hành chính.
• Trục xuất (áp dụng với người nước ngoài).

Cảnh cáo và phạt tiền là hai hình thức xử phạt chính, áp dụng độc lập. Các hình thức còn lại có thể là hình thức chính hoặc bổ sung, tùy nghị định chuyên ngành quy định.

Mức phạt tiền được quy định thế nào?

Mức phạt tiền tối đa khác nhau theo từng lĩnh vực. Ví dụ, vi phạm hành chính về thuế, hóa đơn có khung phạt riêng theo nghị định chuyên ngành. Bạn có thể xem chi tiết khung phạt tại bài các mức phạt vi phạm hành chính về thuế.

3. Nguyên tắc xử phạt vi phạm hành chính

Điều 3 Luật Xử lý vi phạm hành chính đặt ra các nguyên tắc bắt buộc khi xử phạt. Ba nguyên tắc quan trọng nhất là:

• Mỗi hành vi vi phạm hành chính chỉ bị xử phạt một lần.
• Nhiều người cùng thực hiện một hành vi vi phạm thì mỗi người đều bị xử phạt về hành vi đó.
• Một người thực hiện nhiều hành vi vi phạm hoặc vi phạm nhiều lần thì bị xử phạt về từng hành vi.

Ngoài ra, việc xử phạt phải căn cứ vào tính chất, mức độ, hậu quả vi phạm, đối tượng vi phạm và tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng. Người có thẩm quyền phải xử phạt nhanh chóng, công khai, khách quan, đúng thẩm quyền.

4. Thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính

Điều 6 Luật Xử lý vi phạm hành chính quy định thời hiệu xử phạt chung là 1 năm. Thời hiệu tính từ ngày hành vi vi phạm chấm dứt, hoặc từ ngày phát hiện nếu hành vi đang được thực hiện.

Một số lĩnh vực có thời hiệu xử phạt dài hơn, là 2 năm. Các lĩnh vực này gồm: kế toán, hóa đơn, phí, lệ phí, thuế, xây dựng, đất đai, môi trường, chứng khoán, sở hữu trí tuệ, báo chí, xuất bản, kinh doanh hàng hóa xuất nhập khẩu.

Luật sửa đổi năm 2025 (số 88/2025/QH15) bổ sung một quy định mới. Nếu vụ việc do cơ quan tiến hành tố tụng chuyển sang để xử phạt hành chính, thời hiệu xử phạt được kéo dài thêm 1 năm.

Hết thời hiệu, người có thẩm quyền không được ra quyết định xử phạt. Tuy nhiên vẫn có thể áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả nếu pháp luật quy định.

5. Thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính sau cải cách hành chính 2025

Thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính được phân theo cấp và theo chức danh. Các chức danh có thẩm quyền gồm Chủ tịch UBND các cấp, Công an nhân dân, Thanh tra chuyên ngành, Hải quan, Quản lý thị trường, Bộ đội Biên phòng và một số cơ quan chuyên ngành khác.

Từ ngày 01/7/2025, Việt Nam vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, bỏ cấp huyện. Luật số 88/2025/QH15 sửa đổi Luật Xử lý vi phạm hành chính và bổ sung Điều 37a để quy định lại thẩm quyền theo mô hình mới. Chính phủ ban hành Nghị định 189/2025/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết, có hiệu lực cùng ngày.

Theo quy định mới, Chủ tịch UBND cấp xã kế thừa phần lớn thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính mà trước đây thuộc Chủ tịch UBND cấp huyện. Trưởng Công an cấp xã cũng thực hiện thẩm quyền tương tự Trưởng Công an cấp huyện trước đây. Chủ tịch UBND cấp tỉnh tiếp tục giữ thẩm quyền xử phạt ở mức cao nhất trong phạm vi địa phương.

Mức phạt tối đa mà mỗi chức danh được áp dụng vẫn khác nhau theo từng lĩnh vực và được quy định chi tiết tại Nghị định 189/2025/NĐ-CP. Nếu nhận quyết định xử phạt, bạn nên kiểm tra người ký quyết định có đúng thẩm quyền theo cấp và theo mức phạt hay không.

6. Quyền khiếu nại, khởi kiện nếu không đồng ý quyết định xử phạt

Nếu cho rằng quyết định xử phạt vi phạm hành chính không đúng, người bị xử phạt có hai hướng xử lý.

Khiếu nại quyết định xử phạt

Người bị xử phạt có quyền khiếu nại theo Luật Khiếu nại. Thời hiệu khiếu nại lần đầu là 90 ngày, kể từ ngày nhận hoặc biết được quyết định xử phạt. Khiếu nại lần đầu gửi đến người đã ra quyết định xử phạt hoặc cấp quản lý trực tiếp.

Khởi kiện ra Tòa án

Người bị xử phạt có thể khởi kiện thẳng ra Tòa án theo Luật Tố tụng hành chính, không cần khiếu nại trước. Nếu đã khiếu nại lần hai mà không đồng ý kết quả, hoặc hết thời hạn giải quyết mà chưa được giải quyết, người bị xử phạt cũng có quyền khởi kiện. Tham khảo thêm điều kiện, thời hiệu khởi kiện cụ thể tại bài khởi kiện hành vi hành chính.

Việc lựa chọn khiếu nại hay khởi kiện ngay nên cân nhắc theo thời gian, chi phí và tính chất vụ việc. Luật sư có thể hỗ trợ đánh giá quyết định xử phạt và tư vấn hướng xử lý phù hợp.

7. Sai lầm thường gặp khi bị xử phạt vi phạm hành chính

Bỏ qua thời hạn khiếu nại, khởi kiện

Nhiều người để quá 90 ngày khiếu nại hoặc quá thời hạn khởi kiện mới tìm cách xử lý. Khi đó quyền khiếu nại, khởi kiện có thể không còn giá trị.

Không kiểm tra thẩm quyền người ký quyết định

Sau thay đổi thẩm quyền từ 01/7/2025, một số quyết định có thể ký sai cấp hoặc vượt mức phạt cho phép. Đây là căn cứ quan trọng để khiếu nại hoặc khởi kiện.

Nhầm lẫn giữa vi phạm hành chính và tội phạm

Một số hành vi vi phạm hành chính nếu tái phạm hoặc gây hậu quả nghiêm trọng có thể bị chuyển sang truy cứu trách nhiệm hình sự. Người vi phạm cần theo dõi kỹ diễn biến vụ việc, không chủ quan.

Kết luận

Xử phạt vi phạm hành chính là công cụ quản lý nhà nước quan trọng, nhưng phải tuân thủ đúng nguyên tắc, thời hiệu và thẩm quyền pháp luật quy định. Từ 01/7/2025, thẩm quyền xử phạt thay đổi đáng kể sau khi bỏ cấp huyện, người dân cần cập nhật để biết ai mới là người có quyền ký quyết định. Nếu nhận quyết định xử phạt mà thấy chưa hợp lý, bạn hoàn toàn có quyền khiếu nại hoặc khởi kiện để bảo vệ quyền lợi của mình.

Bài viết được kiểm duyệt nội dung bởi Luật sư Nguyễn Minh Long, Công ty Luật TNHH Dragon.