Tài sản thường là vấn đề phức tạp nhất trong quá trình ly hôn, đặc biệt khi vợ chồng có nhà đất, khoản vay ngân hàng, vốn góp công ty hoặc tài sản đứng tên riêng một người. Nhiều người cho rằng cứ ly hôn là tài sản được chia đều 50/50, người ngoại tình sẽ mất toàn bộ tài sản hoặc nhà đất đứng tên ai thì mặc nhiên thuộc về người đó. Tuy nhiên, đây đều là những cách hiểu chưa đầy đủ và có thể khiến một bên mất quyền lợi khi xảy ra tranh chấp.
Theo pháp luật hiện hành, việc chia tài sản khi ly hôn trước hết phụ thuộc vào thỏa thuận của vợ chồng. Khi hai bên không thể thống nhất, Tòa án mới giải quyết trên cơ sở xác định chế độ tài sản, nguồn gốc từng tài sản, công sức đóng góp, nghĩa vụ tài chính và các chứng cứ do đương sự cung cấp.
Chia tài sản khi ly hôn căn cứ vào văn bản pháp luật nào?
Hiện nay không có một văn bản riêng mang tên “Luật chia tài sản khi ly hôn”. Nội dung này chủ yếu được điều chỉnh bởi:
- Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014;
- Thông tư liên tịch số 01/2016/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BTP;
- Bộ luật Tố tụng dân sự và các văn bản về án phí, lệ phí Tòa án;
- Pháp luật đất đai, nhà ở, doanh nghiệp và các quy định liên quan đến từng loại tài sản.
Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 hiện vẫn còn hiệu lực. Điều 59 của Luật quy định việc giải quyết tài sản khi ly hôn được ưu tiên thực hiện theo thỏa thuận của vợ chồng. Nếu không thỏa thuận được, Tòa án giải quyết theo yêu cầu của một bên hoặc cả hai bên.
Vợ chồng có được tự thỏa thuận chia tài sản không?
Vợ chồng hoàn toàn có quyền tự thỏa thuận về việc chia toàn bộ hoặc một phần tài sản khi ly hôn. Nội dung thỏa thuận có thể bao gồm:
- Tài sản nào thuộc về vợ, tài sản nào thuộc về chồng;
- Người tiếp tục sử dụng nhà đất, ô tô hoặc cơ sở kinh doanh;
- Khoản tiền một bên phải thanh toán cho bên còn lại;
- Trách nhiệm trả nợ ngân hàng, nợ cá nhân hoặc nghĩa vụ với người thứ ba;
- Thời hạn bàn giao tài sản và thực hiện thủ tục sang tên.
Thỏa thuận giúp các bên chủ động về phương án phân chia, hạn chế chi phí định giá, án phí và thời gian tố tụng. Tuy nhiên, nội dung thỏa thuận cần rõ ràng về thông tin tài sản, giá trị, nghĩa vụ thanh toán và thời điểm thực hiện.
Đối với nhà đất, phương tiện hoặc tài sản phải đăng ký quyền sở hữu, các bên cần tuân thủ yêu cầu về công chứng, chứng thực và đăng ký biến động theo pháp luật chuyên ngành. Một thỏa thuận viết tay nhưng không đáp ứng điều kiện về hình thức có thể gây khó khăn khi sang tên hoặc thi hành.
Nếu vợ chồng đã lập văn bản thỏa thuận về chế độ tài sản trước khi kết hôn, Tòa án sẽ ưu tiên áp dụng nội dung thỏa thuận hợp pháp đó. Những nội dung không rõ ràng, không đầy đủ hoặc bị tuyên vô hiệu mới được giải quyết theo chế độ tài sản luật định.
Bước đầu tiên: Xác định tài sản chung và tài sản riêng
Trước khi xác định tỷ lệ mỗi bên được nhận, cần phân loại chính xác đâu là tài sản chung, đâu là tài sản riêng. Thời điểm hình thành tài sản, nguồn tiền tạo lập và ý chí của vợ chồng quan trọng hơn việc tài sản đang đứng tên ai.
Tài sản chung của vợ chồng gồm những gì?
Theo Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình, tài sản chung của vợ chồng thường bao gồm:
- Tiền lương, tiền công và thu nhập do lao động trong thời kỳ hôn nhân;
- Thu nhập từ hoạt động sản xuất, kinh doanh;
- Hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng, trừ trường hợp pháp luật hoặc vợ chồng có thỏa thuận khác;
- Tài sản được thừa kế chung hoặc tặng cho chung;
- Tài sản mà vợ chồng thỏa thuận nhập vào khối tài sản chung;
- Quyền sử dụng đất có được sau khi kết hôn, trừ trường hợp được thừa kế riêng, tặng cho riêng hoặc mua hoàn toàn bằng tài sản riêng.
Đáng chú ý, khi không có căn cứ chứng minh tài sản đang tranh chấp là tài sản riêng, tài sản đó được coi là tài sản chung. Vì vậy, người cho rằng tài sản thuộc sở hữu riêng của mình phải cung cấp chứng cứ về nguồn gốc hình thành tài sản.
Nhà đất chỉ đứng tên vợ hoặc chồng có phải tài sản riêng không?
Không thể chỉ dựa vào tên trên giấy chứng nhận để kết luận tài sản là riêng hay chung.
Ví dụ, căn nhà được mua trong thời kỳ hôn nhân bằng thu nhập của cả hai người nhưng giấy chứng nhận chỉ ghi tên chồng thì vẫn có thể được xác định là tài sản chung. Ngược lại, nhà đất đứng tên chồng nhưng được cha mẹ tặng cho riêng bằng hợp đồng hợp pháp có thể là tài sản riêng của chồng.
Khi xảy ra tranh chấp, Tòa án thường xem xét:
- Thời điểm nhận chuyển nhượng hoặc tạo lập nhà đất;
- Nguồn tiền thanh toán;
- Nội dung hợp đồng tặng cho hoặc văn bản thừa kế;
- Thỏa thuận nhập tài sản riêng vào tài sản chung;
- Quá trình quản lý, sử dụng và sửa chữa tài sản;
- Lời khai, tài liệu ngân hàng và chứng cứ từ người có liên quan.
Pháp luật cũng quy định trường hợp tài sản chung phải đăng ký nhưng giấy chứng nhận chỉ ghi tên một người thì tranh chấp vẫn được giải quyết theo nguyên tắc xác định tài sản chung, tài sản riêng, không mặc nhiên thuộc về người đứng tên.
Những tài sản nào được xác định là tài sản riêng?
Tài sản riêng của vợ hoặc chồng có thể gồm:
- Tài sản có trước khi kết hôn;
- Tài sản được thừa kế riêng;
- Tài sản được tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân;
- Tài sản được chia riêng trong thời kỳ hôn nhân;
- Tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu của mỗi người;
- Tài sản được hình thành từ tài sản riêng;
- Tài sản khác được pháp luật xác định thuộc sở hữu riêng.
Khi ly hôn, tài sản riêng về nguyên tắc vẫn thuộc quyền sở hữu của người có tài sản, trừ trường hợp người đó đã đồng ý nhập tài sản riêng vào tài sản chung. Nếu tài sản riêng và tài sản chung đã bị trộn lẫn, người có tài sản riêng có quyền yêu cầu hoàn trả phần giá trị đã đóng góp, nhưng phải chứng minh được số tiền hoặc tài sản đã đưa vào khối tài sản chung.
Chia tài sản khi ly hôn có phải luôn chia đôi không?
Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình quy định tài sản chung về nguyên tắc được chia đôi nhưng có tính đến nhiều yếu tố. Như vậy, chia đôi chỉ là điểm xuất phát để Tòa án xem xét, không phải mọi vụ việc đều bắt buộc chia đúng 50/50.
Hoàn cảnh của mỗi bên sau khi ly hôn
Tòa án có thể xem xét tình trạng sức khỏe, khả năng lao động, tài sản riêng, thu nhập, trách nhiệm chăm sóc người phụ thuộc và điều kiện ổn định cuộc sống của mỗi bên.
Người gặp khó khăn hơn sau khi ly hôn có thể được chia phần tài sản nhiều hơn hoặc được ưu tiên nhận một loại tài sản nhất định. Tuy nhiên, việc ưu tiên phải phù hợp với hoàn cảnh thực tế và không đồng nghĩa người khó khăn mặc nhiên được nhận toàn bộ tài sản.
Công sức đóng góp vào khối tài sản chung
Công sức đóng góp không chỉ được tính bằng số tiền kiếm được. Pháp luật ghi nhận cả:
- Thu nhập từ lao động, kinh doanh;
- Tài sản riêng được đưa vào sử dụng chung;
- Công sức quản lý, bảo quản và phát triển tài sản;
- Công việc nội trợ;
- Việc chăm sóc con và các thành viên trong gia đình.
Người ở nhà nội trợ, chăm sóc con vẫn được coi là có lao động tạo ra giá trị tương đương với người đi làm có thu nhập. Vì vậy, một bên không thể dựa vào lý do “tài sản được mua bằng tiền lương của tôi” để phủ nhận toàn bộ đóng góp của người còn lại.
Bảo vệ hoạt động nghề nghiệp và kinh doanh
Tòa án có thể giao tài sản cho người đang trực tiếp sử dụng tài sản đó để hành nghề hoặc kinh doanh. Chẳng hạn, người đang sử dụng ô tô để chạy dịch vụ có thể được nhận ô tô; người trực tiếp quản lý cửa hàng có thể được nhận cửa hàng.
Tuy nhiên, người nhận tài sản có giá trị cao hơn phần mình được hưởng phải thanh toán khoản chênh lệch cho bên còn lại. Việc bảo vệ hoạt động kinh doanh không được làm ảnh hưởng đến điều kiện sống tối thiểu của người kia và con.
Lỗi dẫn đến ly hôn
Lỗi vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng là một trong những yếu tố được xem xét khi chia tài sản. Các hành vi có thể được cân nhắc gồm:
- Bạo lực gia đình;
- Không chung thủy;
- Phá tán tài sản;
- Tự ý định đoạt tài sản chung;
- Vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ tài sản hoặc nghĩa vụ gia đình.
Tuy nhiên, ngoại tình không đương nhiên khiến một người mất toàn bộ tài sản. Bên yêu cầu Tòa án xem xét yếu tố lỗi phải cung cấp chứng cứ hợp pháp và chứng minh hành vi đó có liên quan đến việc hôn nhân đổ vỡ hoặc làm thiệt hại khối tài sản chung.
Cách chia nhà đất khi ly hôn
Nhà đất thường khó chia bằng hiện vật, đặc biệt khi tài sản là căn nhà duy nhất hoặc diện tích đất không đủ điều kiện tách thửa. Khi đó, các phương án thường được xem xét gồm:
- Chia nhà đất thành các phần riêng nếu đủ điều kiện;
- Giao toàn bộ nhà đất cho một bên và yêu cầu thanh toán phần chênh lệch;
- Bán tài sản để chia tiền;
- Tiếp tục sở hữu chung nếu các bên thống nhất;
- Xử lý khoản vay hoặc tài sản thế chấp trước khi phân chia.
Quyền sử dụng đất là tài sản riêng của bên nào thì vẫn thuộc về bên đó. Đối với đất ở, đất nông nghiệp trồng cây lâu năm và một số loại đất khác là tài sản chung, việc phân chia được thực hiện theo Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình và pháp luật đất đai.
Nhà xây trên đất riêng của vợ hoặc chồng chia thế nào?
Trường hợp đất là tài sản riêng nhưng căn nhà được xây bằng tiền chung, cần tách riêng giá trị quyền sử dụng đất và giá trị công trình trên đất. Người có đất riêng không mặc nhiên được sở hữu toàn bộ căn nhà. Bên còn lại có thể yêu cầu thanh toán phần giá trị đã đóng góp vào việc xây dựng, sửa chữa hoặc làm tăng giá trị tài sản, nếu có chứng cứ chứng minh.
Vợ chồng sống trên đất của bố mẹ thì có được chia không?
Nếu đất vẫn thuộc quyền sử dụng hợp pháp của bố mẹ thì vợ chồng không có quyền yêu cầu chia quyền sử dụng đất đó như tài sản chung. Tuy nhiên, phần tiền và công sức mà vợ chồng đã đóng góp để xây nhà, sửa chữa hoặc phát triển tài sản có thể được xem xét.
Trong trường hợp tài sản của vợ chồng nằm trong khối tài sản chung của gia đình mà không xác định được cụ thể, Tòa án có thể xác định phần quyền lợi dựa trên công sức đóng góp. Bố mẹ hoặc thành viên gia đình có quyền lợi liên quan có thể được đưa vào tham gia tố tụng.
Khoản vay và nợ khi ly hôn được giải quyết thế nào?
Chia tài sản không thể tách rời việc xác định nghĩa vụ tài chính. Tòa án cần phân biệt nợ chung và nợ riêng.
Nợ chung thường bao gồm:
- Khoản vay do vợ chồng cùng xác lập;
- Khoản vay phục vụ nhu cầu thiết yếu của gia đình;
- Nghĩa vụ phát sinh từ việc quản lý, sử dụng tài sản chung;
- Khoản vay để duy trì hoặc phát triển nguồn thu nhập chính của gia đình;
- Nghĩa vụ khác mà pháp luật quy định cả hai cùng chịu trách nhiệm.
Nợ riêng có thể là khoản vay có trước hôn nhân, khoản vay chỉ phục vụ mục đích cá nhân, nghĩa vụ phát sinh do một bên vi phạm pháp luật hoặc giao dịch không nhằm đáp ứng nhu cầu gia đình.
Việc hợp đồng vay chỉ có chữ ký của một người chưa đủ để khẳng định đó là nợ riêng. Cần xác định mục đích vay, việc sử dụng tiền và người còn lại có biết hoặc cùng hưởng lợi hay không.
Nếu khoản vay liên quan đến ngân hàng, tổ chức tín dụng hoặc cá nhân khác, người cho vay có thể được đưa vào vụ án với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Thỏa thuận giữa vợ chồng về người trả nợ không làm mất quyền yêu cầu thanh toán của chủ nợ nếu chủ nợ không đồng ý.
Tài sản đang thế chấp ngân hàng có được chia không?
Nhà đất, ô tô hoặc tài sản khác đang thế chấp vẫn có thể được xem xét trong vụ án ly hôn. Tuy nhiên, Tòa án phải xác định:
- Dư nợ còn lại;
- Nghĩa vụ trả nợ của từng người;
- Giá trị tài sản sau khi trừ nghĩa vụ bảo đảm;
- Ý kiến và quyền lợi của ngân hàng;
- Khả năng tiếp tục thực hiện hợp đồng tín dụng.
Một bên nhận tài sản thế chấp có thể phải tiếp tục trả nợ và thanh toán phần giá trị chênh lệch cho bên còn lại. Trường hợp không có khả năng tiếp tục nghĩa vụ, tài sản có thể phải được xử lý để thanh toán khoản vay trước khi chia phần giá trị còn lại.
Giá tài sản được xác định tại thời điểm nào?
Giá trị tài sản chung và tài sản riêng được xác định theo giá thị trường tại thời điểm Tòa án giải quyết sơ thẩm vụ việc, không mặc nhiên căn cứ vào giá mua ban đầu hoặc giá ghi trên hợp đồng chuyển nhượng.
Nếu hai bên không thống nhất giá trị tài sản, Tòa án có thể thực hiện thủ tục định giá hoặc yêu cầu tổ chức thẩm định giá. Đương sự có thể phải tạm ứng chi phí định giá, đo đạc, xem xét thẩm định tại chỗ và các chi phí tố tụng khác.
Hồ sơ yêu cầu chia tài sản khi ly hôn
Tùy từng trường hợp, người yêu cầu nên chuẩn bị:
- Đơn ly hôn có yêu cầu chia tài sản hoặc đơn khởi kiện chia tài sản sau ly hôn;
- Giấy chứng nhận kết hôn hoặc bản án, quyết định ly hôn;
- Căn cước công dân và thông tin cư trú của các bên;
- Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở;
- Hợp đồng mua bán, chuyển nhượng, tặng cho hoặc văn bản thừa kế;
- Hồ sơ vay ngân hàng, hợp đồng thế chấp và chứng từ thanh toán;
- Sao kê tài khoản, chứng từ chuyển tiền, hóa đơn xây dựng;
- Giấy đăng ký xe, sổ tiết kiệm, tài liệu về cổ phần và phần vốn góp;
- Văn bản thỏa thuận chế độ tài sản;
- Chứng cứ về công sức đóng góp, nguồn tiền và hành vi làm thất thoát tài sản;
- Tài liệu về người thứ ba có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.
Danh mục tài sản nên ghi rõ từng tài sản, nguồn gốc, giá trị dự kiến, người đang quản lý và phương án đề nghị phân chia. Việc chỉ ghi chung chung “yêu cầu chia đôi toàn bộ tài sản” dễ dẫn đến thiếu chứng cứ hoặc kéo dài quá trình giải quyết.
Luật sư hỗ trợ chia tài sản khi ly hôn như thế nào?
Tranh chấp tài sản ly hôn thường không chỉ nằm ở tỷ lệ phân chia mà còn liên quan đến việc tìm kiếm tài sản, xác định nguồn tiền, xử lý khoản vay, định giá nhà đất và bảo vệ tài sản trước nguy cơ bị chuyển nhượng.
Công ty Luật TNHH Dragon có thể hỗ trợ khách hàng:
- Đánh giá tài sản chung, tài sản riêng và nghĩa vụ tài chính;
- Kiểm tra hồ sơ nhà đất, khoản vay và phần vốn góp;
- Xây dựng phương án thỏa thuận chia tài sản;
- Soạn đơn, chuẩn bị chứng cứ và tài liệu tố tụng;
- Tham gia làm việc, hòa giải và bảo vệ quyền lợi tại Tòa án;
- Hỗ trợ xử lý tài sản bị che giấu, chuyển nhượng hoặc thế chấp;
- Đại diện thực hiện thủ tục thi hành bản án và sang tên tài sản.
Chia tài sản khi ly hôn không đơn thuần là lấy tổng tài sản chia đôi. Kết quả giải quyết phụ thuộc vào chế độ tài sản của vợ chồng, nguồn gốc từng tài sản, công sức đóng góp, nghĩa vụ tài chính, lỗi của mỗi bên và chất lượng chứng cứ được cung cấp.
Để hạn chế rủi ro, người đang có tranh chấp nên sớm lập danh mục tài sản, kiểm tra giấy tờ nhà đất, thu thập chứng từ tài chính và xác định rõ yêu cầu trước khi nộp đơn. Với các vụ việc có bất động sản giá trị lớn, tài sản đứng tên người khác, vốn góp doanh nghiệp hoặc khoản vay ngân hàng, việc được luật sư tư vấn ngay từ đầu có thể giúp lựa chọn phương án phù hợp và bảo vệ tốt hơn quyền lợi hợp pháp.
